Najkrótszy dzień w roku w Polsce: kiedy jest i ile trwa?

„Dzień” może oznaczać całą dobę albo czas od wschodu do zachodu słońca. W tym artykule chodzi o to drugie: o dzień, w którym mamy najmniej światła dziennego. Zimą większą część doby zajmuje noc.

W Polsce najkrótszy dzień w roku przypada w okolicach 21 lub 22 grudnia, podczas przesilenia zimowego. Najbliższe przesilenie zimowe nastąpi 21 grudnia 2026 o godz. 21:50 czasu polskiego. Półkula północna jest wtedy najbardziej odchylona od Słońca. Słońce kreśli nad naszym horyzontem niski, krótki łuk, a czas między jego wschodem i zachodem jest najkrótszy w roku: 7 godz. 42 min w Warszawie, 7 godz. 18 min w Gdańsku i 8 godz. 11 min w Zakopanem.

Na półkuli południowej najkrótszy dzień przypada w okolicach 20 lub 21 czerwca. W tym samym czasie w Polsce mamy najdłuższe dni. Pory roku na obu półkulach są przeciwne.

Przesilenie jest konkretną chwilą, a nie całą dobą. Jego data zmienia się nieco z roku na rok, ponieważ rok kalendarzowy nie trwa dokładnie tyle samo co pełny cykl pór roku. Znaczenie ma też strefa czasowa, w której podajemy datę.

Najkrótszy dzień nie musi być dniem z najwcześniejszym zachodem ani najpóźniejszym wschodem słońca. W Polsce najwcześniejsze zachody przypadają przed przesileniem, a najpóźniejsze wschody – po nim. Wpływa na to zmiana godziny górowania Słońca w ciągu roku, opisywana przez równanie czasu. Dlatego wieczorem może już przybywać światła, choć Słońce nadal wschodzi coraz później.

Najkrótszy dzień w roku – daty na najbliższe 10 lat

Rok	Półkula północna	Półkula południowa
2026	21 grudnia 2026	21 czerwca 2026
2027	22 grudnia 2027	21 czerwca 2027
2028	21 grudnia 2028	20 czerwca 2028
2029	21 grudnia 2029	21 czerwca 2029
2030	21 grudnia 2030	21 czerwca 2030
2031	22 grudnia 2031	21 czerwca 2031
2032	21 grudnia 2032	20 czerwca 2032
2033	21 grudnia 2033	21 czerwca 2033
2034	21 grudnia 2034	21 czerwca 2034
2035	22 grudnia 2035	21 czerwca 2035

Daty w tabeli podano w UTC. W Polsce zimą obowiązuje UTC+1, więc jeśli przesilenie przypada blisko północy UTC, lokalna data może być inna. W innych strefach czasowych może to być dzień wcześniejszy lub późniejszy.

Długość najkrótszego dnia zależy od szerokości geograficznej. Na północy Polski dzień jest zimą krótszy niż na południu: w Gdańsku dzień trwa wtedy o 53 minuty krócej niż w Zakopanem, a Warszawa leży pomiędzy nimi. Dokładną długość i godziny wschodu oraz zachodu słońca sprawdzisz dla wybranej daty na stronach miejscowości: Gdańsk, Warszawa i Zakopane. Polska leży poza obszarem nocy polarnej. Dalej na północ, w głębi Arktyki, Słońce może w ogóle nie pojawiać się nad horyzontem.

Dlaczego przesilenie zimowe było tak ważne?

Bez sztucznego oświetlenia długość dnia mocno wyznaczała rytm życia. Powrót coraz dłuższych dni był ważnym punktem kalendarza. Ślady zainteresowania przesileniem znajdujemy w dawnych budowlach i zwyczajach, choć nie zawsze da się pewnie odtworzyć intencje ich twórców.

Stonehenge w Anglii

Jednym z najbardziej znanych przykładów jest Stonehenge. Główna oś tej budowli wskazuje kierunek zachodu słońca w okolicach przesilenia zimowego. Świadczy to o znaczeniu obserwacji słonecznych, choć dokładny przebieg dawnych obrzędów pozostaje przedmiotem badań.

Newgrange w Irlandii

W Newgrange światło wschodzącego Słońca w okolicach przesilenia zimowego może dotrzeć wąskim przejściem do wewnętrznej komory. Zjawisko zależy od pogody, ale samo ustawienie budowli pokazuje, jak uważnie jej twórcy obserwowali roczną drogę Słońca.

Saturnalia w starożytnym Rzymie

Rzymskie Saturnalia obchodzono w grudniu, w porze zbliżonej do przesilenia. Towarzyszyły im uczty i wymiana podarunków. Było to święto religijne i społeczne; nie należy sprowadzać wszystkich jego znaczeń do samego powrotu światła.

Przesilenie zimowe w kulturze

Najciemniejsza część roku sprzyjała zwyczajom związanym ze światłem, spotkaniami i oczekiwaniem na zmianę pory roku. Podobne motywy pojawiają się w wielu kulturach, ale nie oznacza to, że wszystkie święta mają jedno źródło.

Powrót światła

Po przesileniu dni stopniowo się wydłużają. Łatwo zrozumieć, dlaczego widziano w tym symbol odnowy. Zmiana początkowo jest niewielka i nie musi oznaczać od razu wcześniejszego wschodu słońca – przez pewien czas światła przybywa przede wszystkim wieczorem.

Boże Narodzenie

W Polsce czas przesilenia sąsiaduje z Bożym Narodzeniem, obchodzonym 25 grudnia. Zimowe światła i spotkania rodzinne są ważną częścią tego okresu. Historyczne powody wyboru daty święta są jednak złożone: nie warto przedstawiać go jako prostego przejęcia jednego wcześniejszego obrzędu.

Jul w tradycji skandynawskiej

Zimowe obchody święta Jul należą do tradycji północnej Europy. Wiązały się ze wspólnym świętowaniem w najciemniejszej porze roku. Z czasem część zwyczajów łączyła się z obchodami Bożego Narodzenia, ale ich dzieje różnią się zależnie od regionu.

Dongzhi w Chinach

Chińskie święto Dongzhi jest związane z przesileniem zimowym. To okazja do rodzinnych spotkań i wspólnych posiłków. Pokazuje, że ten sam moment astronomiczny może mieć różne znaczenia w różnych częściach świata.

Skąd bierze się najkrótszy dzień?

Oś Ziemi jest nachylona względem płaszczyzny jej orbity. Podczas grudniowego przesilenia biegun północny jest najbardziej odwrócony od Słońca, a południowy – zwrócony ku niemu. Na półkuli północnej Słońce wznosi się nisko nad horyzontem, zaś w regionach polarnych występuje noc polarna. Na półkuli południowej jest wtedy lato, a w głębi Antarktydy trwa dzień polarny.

Nie oznacza to, że Ziemia znajduje się wtedy najdalej od Słońca. Przeciwnie: peryhelium, czyli punkt orbity najbliższy Słońcu, osiąga na początku stycznia. Za pory roku i grudniowy niedobór światła w Polsce odpowiada przede wszystkim nachylenie osi Ziemi, a nie odległość od Słońca.

Ilustracja: Przemysław Idzkiewicz, Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0).